گفت وگو با سیاوش میرشمس شهشهانی مسوول دامنه های . ir و دات ایران....
دکتر سیاوش میرشمس شهشهانی محقق و استاد ریاضیات است که درحال حاضر استاد دانشکده علوم ریاضی دانشگاه صنعتی شریف و رییس واحد ثبت دامنه اینترنتی . ir در پژوهشگاه دانش های بنیادی است. زمینه فعالیت و تحقیقات او در ریاضیات، عموما سیستم های دینامیکی بوده است. وی در سال 1321 در تهران متولد شد و در سال 1339 تحصیلا ت دانشگاهی خود را در رشته ریاضیات در کشور آمریکا آغاز کرد و در سال 1348 درجه دکترا در این رشته را از دانشگاه کالیفرنیا در برکلی دریافت کرد. وی قبل از بازگشت به ایران سال 1353 در دانشگاه های برکلی، نورث وسترن و ویسکانسین در مدیسون تدریس می کرد. همچنین او به عضویت هیات علمی دانشگاه صنعتی شریف درآمد و در سال 1358 به رتبه استادی در این دانشگاه رسید. از سال 1364 تا 1367 ریاست دانشکده علوم ریاضی دانشگاه صنعتی شریف را به عهده داشته است و از سال 1368 تا سال 1381 به سمت قایم مقام پژوهشگاه دانش های بنیادی (مرکز تحقیقات فیزیک نظری و ریاضیات) اشتغال داشت.
دکتر سیاوش میرشمس شهشهانی محقق و استاد ریاضیات است که درحال حاضر استاد دانشکده علوم ریاضی دانشگاه صنعتی شریف و رییس واحد ثبت دامنه اینترنتی . ir در پژوهشگاه دانش های بنیادی است. زمینه فعالیت و تحقیقات او در ریاضیات، عموما سیستم های دینامیکی بوده است. وی در سال 1321 در تهران متولد شد و در سال 1339 تحصیلا ت دانشگاهی خود را در رشته ریاضیات در کشور آمریکا آغاز کرد و در سال 1348 درجه دکترا در این رشته را از دانشگاه کالیفرنیا در برکلی دریافت کرد. وی قبل از بازگشت به ایران سال 1353 در دانشگاه های برکلی، نورث وسترن و ویسکانسین در مدیسون تدریس می کرد. همچنین او به عضویت هیات علمی دانشگاه صنعتی شریف درآمد و در سال 1358 به رتبه استادی در این دانشگاه رسید. از سال 1364 تا 1367 ریاست دانشکده علوم ریاضی دانشگاه صنعتی شریف را به عهده داشته است و از سال 1368 تا سال 1381 به سمت قایم مقام پژوهشگاه دانش های بنیادی (مرکز تحقیقات فیزیک نظری و ریاضیات) اشتغال داشت. ▪ یک استاد ریاضیات چگونه از واحد ثبت دامنه سردرآورده است؟ کاملا تصادفی. مرکز تحقیقات که در سال 68 تاسیس شد و دکتر لاریجانی رییس آن بود، من را به عنوان قایم مقام مرکز منصوب کرد که خود به خود پیگیری برخی از امور دست من افتاد. یکی از موضوعاتی که می خواستیم در این مرکز راه اندازی کنیم، بحث اتصال ایمیل بود که در این باره چیزی در ایران پیدا نکردیم که سرانجام Bitnet را یافتیم که باز هم در ایران نبود و پس از اینکه دنبال آن رفتیم و پیگیری کردیم، آقای عبدالسلا م که آن زمان رییس مرکز فیزیک نظری ایتالیا بود، ما را به یکی از شبکه های آکادمیک اروپا یعنی EARN )European association of research networks( معرفی کرد که سرانجام با عضویت در این شبکه اولین خط اتصال شبکه ای ایران را توسط یک خط Leaded Line مخابرات راه اندازی کردیم. ▪ مسوولیت راه اندازی شبکه را خودتان برعهده داشتید؟ نه، من فقط نقش حمایتی از کارشناسان را به عهده داشتم و به عنوان قایم مقام مرکز نظارت کلی بر جریان داشتم چراکه برای راه اندازی اولین اتصال کشور مشکلا ت زیادی بر سر راهمان وجود داشت. ▪ وقتی برای نخستین بار اتصال اینترنت در کشور برقرار شد، چه حسی داشتید؟ اولین تلا ش برای برقراری اتصال بی نتیجه بود که با تلا ش دوباره در نهایت به شبکه متصل شدیم و آن شب تا نزدیک صبح عده ای با هیجان در مرکز ماندند. باید اضافه کنم که در آغاز اتصال ما اینترنت، یعنی با پروتکل TCP/IP نبود، بلکه پروتکل NJE بود. بیش از یک سال بعد، در زمستان 1372 اینترنت راه اندازی شد. ▪ در آن زمان چالش های سیاسی مانعی برای برقراری اتصال اینترنت نشد؟ در همان زمان هم ایران از نظر سیاسی تحت فشار بود به طوری که اروپایی ها اشکال تراشی می کردند و از همان زمان ها هم تحریم هایی علیه ایران جریان داشت. در همان زمان وقتی عضو EARN شدیم، اعضای این شبکه که اسراییل هم از عضوهای آن بود، بلا فاصله اساسنامه خود را تغییر دادند و در آن رسما اضافه کردند که تبلیغات مذهبی از طریق این شبکه ممنوع است. ▪ چطور شد که مسوولیت ثبت و مدیریت دامنه ها را به عهده گرفتید؟ من مدتی در دوران گذر از یک مسوول بخش شبکه به مسوول دیگر، سرپرستی موقت بخش شبکه را به عهده داشتم که در آن زمان شامل امور دامنه هم می شد. وقتی در سال 1381 از قایم مقامی مرکز کنار می رفتم قرار شد برای شش ماه بخش ثبت دامنه را که تازه بازسازی کرده بودیم اداره کنم که این شش ماه کمی به درازا کشیده است. ▪ در زمان ورود اینترنت به ایران، تصورتان از این شبکه چه بود و چه توقعاتی از آن می رفت؟ در زمان راه اندازی نخستین اتصال اینترنت در کشور، تمامی اهداف ما آکادمیک و دانشگاهی بود و تنها خواسته ای که از این شبکه داشتیم، برخورداری از ایمیل بود، چراکه در آن زمان هنوز وب راه نیفتاده بود و یکی از نیازهای ما نقل و انتقال فایل ها و استفاده های آکادمیک از این شبکه بود. ▪ آیا در آن زمان درخواستی برای همه گیر شدن این شبکه وجود داشت؟ در آن زمان در مرکز دو دیدگاه وجود داشت به طوری که عده ای با دیدگاه انحصاری معتقد بودند تنها کسانی که عضو این مرکز هستند بتوانند از این خدمت جدید استفاده کنند درحالی که در مقابل عده ای بر همه گیر کردن آن نظر داشتند که سرانجام هم نظر گروه دوم فایق شد و موفق شدیم با اتصال ضعیفی که داشتیم، مراکزی که درخواست استفاده از این شبکه را داشتند نیز سهیم کنیم و سرانجام مراکزی چون دانشگاه شریف، دانشگاه تهران، مرکز زلزله شناسی، مرکز ژنتیک، دانشگاه صنعتی اصفهان و... از جمله مراکزی بودند که در استفاده از همان اتصال ضعیف سهیم شدند. پس از آن هم که اینترنت آمد و استفاده از شبکه در دنیا گسترده شد، مرکز تحقیقات فیزیک نظری و ریاضیات سعی کرد علی الا صول وارد جریان کلی اینترنت نشود چراکه بر اساس باور و علا قه مان معتقد بودیم تاکنون محدود بوده ایم و کسی مزاحممان نبوده و چون کارمان آکادمیک بوده، اینترنت هم تنها در خدمت کار آکادمیک و دانشگاهی بوده است. مرکز سیاست خاصی در این ارتباط نداشته است جز اینکه دانشگاه ها و مراکز تحقیقاتی بتوانند حداکثر استفاده از اینترنت را ببرند و اگر مخابرات در جایی می توانست سرویس خوب آکادمیکی ارایه دهد، نیازی به ورود پژوهشگاه دانش های بنیادی به این حوزه نبود و تنها در بحث دامنه ها بوده که مرکز نقش عمومی در آن یافت. ▪ پس چطور شد که شبکه علمی کشور در دست مرکز تحقیقات مخابرات ایران افتاد؟ من اطلا عی از پیشرفت این کار در مرکز تحقیقات مخابرات ندارم. راه اندازی این شبکه از برنامه های ما بود که تمام ادبیات اولیه آن را تهیه کردیم و حتی از مخابرات درخواست یک اتصال dark fiberl تا فجیره را داشتیم که پروتکلی روی آن نباشد و خودمان با مذاکراتی که انجام داده بودیم قرار بود به شبکه علمی اروپا یعنی ژپانت 2 وصل شویم اما متاسفانه امکانات لا زم را در اختیار ما قرار ندادند و اعلا م کردند اگر می خواهید شبکه علمی کشور را راه اندازی کنید باید روی خط لا یه 3 کارکنید. ▪ توقعتان از آینده اینترنت در ایران چیست؟ در ایران پتانسیل های زیادی در زمینه شبکه، اینترنت و فناوری اطلا عات وجود دارد اما مادامی که نگاه دولتی بر این جریان حاکم باشد، اینترنت رشد نمی کند. دولت ها در همه جای دنیا نقش بازدارنده دارند و هیچ جای دنیا اینترنت پا نگرفته مگر با تلا ش های غیرمتمرکز و خودجوش مردمی. ▪ چطور شد که مسوولیت دامنه های اینترنتی ایران هم برعهده شما گذاشته شد؟ به دلیل اینکه اولین جایی بودیم که اینترنت را وارد کشور کردیم، به دنبال آن نیز تنها جایی هم بودیم که دامنه اختصاصی ایران را گرفتیم. وقتی به اینترنت وصل شدیم، انتهای آدرس های اینترنتی ایران - چون از ترمینال اتریش استفاده می کردیم - AT یعنی اتریش درج می شد. همچنین با توجه به اینکه همه حرف های ایزو دو، از حروف اختصاصی کشورها تصویب شده بود، طبیعتا باید دامنه های اختصاصی خودمان را هم می گرفتیم. دامنه ها براساس استاندارد تعیین شده از سوی سازمان استاندارد جهانی که حدود 242 استاندارد دو حرفی مورد قبول سازمان ملل دارد، تعیین شد. به طوری که استانداردهای دوحرفی برای مناطق اقتصادی دنیا در نظر گرفته شده است. بر همین اساس فروردین ماه سال 1373 دامنه . ir را به ایران تحویل دادند که از همان زمان واگذاری آن را آغاز کردیم که باز هم در ابتدا بازار هدفمان همان دانشگاه ها بودند. چون در ابتدا هم از موضع دولت در این زمینه و تکلیف اینترنت در ایران آگاه نبودیم، تنها در راستای فعالیت های مرکز که اولین هدفمان کار علمی بود، واگذاری دامنه را به صورت رایگان آغاز کردیم و پس از آن هم وقتی دانشگاه ها و مراکز و وزارتخانه ها درخواست داشتند، دامنه های آنها را هم دادیم. اما با این حال در آن زمان کسی به این موضوع اهمیت نمی داد چراکه به تازگی تجارت الکترونیکی و وب راه افتاده بود و کسی به اهمیت جریان اقتصادی این موضوع پی نبرده بود و به تدریج که این جریانات جلو می رفت در نهایت در سال 1380 مهندس نصرا... جهانگرد از شورای عالی انقلا ب فرهنگی مصوبه ای گرفت مبنی بر اینکه اینترنت به رسمیت شناخته شود و در همان زمان بود که به فکر عمومی کردن دامنه . ir افتادیم. ▪ ارزش گذاری دامنه ها بر چه اساسی صورت گرفت؟ حدود سال 80 بود که تصمیم گرفتیم در ازای واگذاری دامنه ها هزینه های آن را نیز دریافت کنیم. در ابتدای امر قیمت گذاری خیلی بالا بود و براساس قیمت های دنیا ما هم قیمت گذاری کردیم اما همزمان با کاهش قیمت آنها، ما هم قیمت های خود را کاهش دادیم. ▪ قوانین مالکیت دامنه ها چگونه و براساس چه معیاری تعیین شد؟ تغییرات دیتابیس ما در آیکان و آیانا درست یک هفته قبل از واقعه 11 سپتامبر پس از 19 ماه کشمکش به پایان رسید و یک سالی طول کشید تا مقررات جدیدمان را جا انداختیم که در این باره با سازمان مالکیت معنوی جهانی صحبت کردیم و قواعدمان را نوشتیم. 16 ماه برای مذاکره با سازمان جهانی مالکیت معنوی )WIPO( به منظور نوشتن مقررات صرف کردیم تا بتوانیم گوشه ای از سیاست حل اختلا ف در این حوزه را بگیریم چراکه درنظر داشتیم تا دامنه . ir را که مورد نظر همه مردم بود، آزاد کنیم و بر همین اساس می بایست از قانون حل اختلا ف برخوردار می شدیم. برای این کار به دنبال مدل هایی که وجود داشت رفتیم و پس از مشورت با وکلا چیزهایی در این زمینه نوشتیم، سپس با سازمان جهانی مالکیت معنوی هم صحبت کردیم تا ریزه کاری های زیادی که بحث دامنه ها داشت را رعایت کنیم. در این مدت تقریبا همه مدل ها را بررسی کردیم و یک یک چرایی استفاده از لغات و عبارات در این قانون را برای ما شرح دادند که در نهایت نمونه نهایی ما خیلی شبیه نمونه قوانین آنها شد با این تفاوت که مواردی را بومی سازی کردیم. ▪ براساس قوانین WIPO مسوولیت تجدیدنظر در حل اختلا ف برعهده چه کسی است؟ در رای سازمان جهانی مالکیت معنوی در حل اختلا ف تجدیدنظر وجود ندارد. تجدیدنظر فقط در دادگاه های کشوری می تواند مطرح شود چراکه تنها دادگاه کشوری می تواند رای را برگرداند چون در مقررات ما صالح تر شناخته شده اند. در هنگام ثبت دامنه های دات کام و دات نت این گونه است که نوشته شده محل قانونی دادگاهی که در این زمینه نافذ است، محل کسی که دامنه را ثبت می کند یا محلی که موسسه ثبت کننده استقرار دارد، کجاست. در مورد دامنه . ir دادگاه نافذ دادگاه های جمهوری اسلا می ایران است. بیشتر ثبت کننده های دامنه های عمومی دادگاه نافذ را محل ثبت گذاشته اند اما در بیشتر موارد کسی به این موضوع توجه نمی کند. از این نظر کسی که در ایران دامنه . ir ثبت می کند مصون تر است. ما حتی . ir را با رعایت یکسری احتیاط ها آزاد گذاشتیم اما این احتیاط ها خیلی عملی نیست چرا که اگر حجم ثبت خیلی زیاد شود، دخالت انسانی که برای ثبت صورت می گیرد، نمی تواند ادامه پیدا کند. ▪ آیا تا بهحال مشکل حل اختلا ف در ایران داشته ایم؟ از دادگاه های کشوری در این زمینه تاکنون یک رای آمده که به دادگاه تجدیدنظر رفته اما هنوز رای نهایی آن صادر نشده است. ▪ شرایط ادعای مالکیت دامنه چیست؟ طبق مقرراتی که ما با WIPO نوشتیم کسانی که ادعایی نسبت به امتیاز دامنه ای دارند باید سه اصل را رعایت کنند. نخست باید ثابت کند که نسبت به این اسم حق دارند. دوم اینکه کسی که دامنه را گرفته حقی نسبت به آن ندارد و سوم اینکه شخص از آن سوءاستفاده می کند که مصداق های سوءاستفاده هم فروش دامین یا تبلیغ برای فروش آن و امثال آن است. ضمنا توجه کنید که بسیاری از شرکت های بزرگ خارجی در ایران نام یا نشانه ای ثبت کرده اند و صرف اینکه ما رابطه سیاسی با کشوری نداریم، دلیل بر آن نیست که شرکت های آن کشور فاقد حقوق مالکیت معنوی در ایران باشند به طوری که ظاهرا اکنون شرکت های یاهو و گوگل هم دامنه . ir خود را در ایران باز پس گرفته اند. ▪ چرا هنوز در ایران مرکز حل اختلا ف دامنه نداریم؟ زمانی قرار بود در نتیجه مذاکره و همکاری با WIPO ، در ایران دوره ای برای آموزش افراد در چنین مرکزی برگزار شود که بعدها با سنگ اندازی های داخلی مواجه شد و از سال 83 تاکنون قرار بود مرکز داوری برای همه مسایل فناوری اطلا عات کشور راه اندازی شود و بحث دامنه را نیز در برگیرد اما هنوز هیچ گامی برای راه اندازی آن برداشته نشده است. این درحالی است که مشکل مملکت ما این است که همه مساله برنامه ریزی را مطرح می کند، درحالی که مساله کشور ما بحث اجرا است و برنامه های بزرگ اجرا نشده زیادی در کشور داریم. در کل کار دولتی باید جامع و دربرگیرنده باشد. کار جامع هم در ایران پا نمی گیرد زیرا باید ستادی و اجرایی باشد که آن را هم مردم می توانند انجام دهند نه دستگاه های بزرگ دولتی. انتقادی که دارم این است که دولت حمایت نکرد تا سازمان جهانی مالکیت معنوی دوره آموزش داوری دامنه را برگزار کند که نتیجه آن فقدان مرکز و داوران حل اختلا ف در کشور است. برای این کار دوباره اقداماتی را شروع کرده ایم اما نمی دانیم به کجا می رسیم. با توجه به اینکه از ابتدای امر دامنه . ir دست مرکز تحقیقات بود، چطور شد که مدیریت دامنه ها دست سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی افتاد؟ وظیفه رگولا توری در این زمینه مبهم است و در اساسنامه آن در این زمینه تنها یک بند آمده است. البته در جاهای مختلف دنیا نگهداری دامنه ها متنوع است. مثلا در شیلی یک دانشگاه این کار را انجام می دهد اما حضور مستقیم دولت ها در این حوزه خیلی کم است و اکثرا بخش خصوصی این حوزه را در اختیار دارد و حتی در بیشتر موارد این موضوع از دانشگاه ها آغاز شده و به سمت انتفاعی شدن حرکت کرده است. هنوز خیلی از کشورها هستند که اداره دامنه هایشان دراختیار مراکز آکادمیک است. در اروپا تنها جاهایی که مدیریت دامنه ها دولتی است، کشورهای فنلا ند و اسپانیا است که فنلا ند هنوز هم مقررات دست و پاگیری در این زمینه دارد اما اسپانیا سال گذشته تقریبا این موضوع را مشمول قوانین بخش خصوصی کرد. ▪ بعد از دامنه . ir که با استقبال خوبی مواجه شد، چرا دامنه دات ایران چندان مورد توجه قرار نگرفته است؟ شاید به این دلیل است که نخواستیم برای استفاده از دامنه دات ایران اجباری بگذاریم. زمانی که سازمان مدیریت و برنامه ریزی در زمینه دولت الکترونیک مسوولیتی برعهده گرفته بود، مذاکراتی برای استفاده دستگاه ها از این دامنه انجام شد و ابلا غیه آن نیز در جریان بود اما چون براساس یک فلسفه قدیمی نمی خواهیم دولت در این امور دخالت کند، به همین دلیل تلا ش نکردیم تا برای گسترش این دامنه از حمایت دولتی برخوردار شویم و توسعه کند آن در جریان است. ▪ به عنوان آخرین سوال در نهایت تکلیف دامنه های ملی و مذهبی که مسدود هستند و کسی امکان ثبت آنها را ندارد، چه خواهد شد؟ تعدادی از این دامنه ها هست که فقط با اجازه رسمی وزارت ارشاد به سازمان ذی صلا حی که آن وزارت اعلا م کند داده خواهد شد ولی تعدادی هم هست که باید آزاد شود. با عرضه نرم افزار جدید سایت برای ثبت دامنه ها، آزادسازی این دامنه ها نیز انجام خواهد شد. بر این اساس قرار شد آزادکردن این دامنه ها با اطلا ع رسانی گسترده و عمومی صورت گیرد و حتی به این موضوع هم فکر کردیم که آزادسازی این دامنه ها با حراج آنها برای یک سازمان خیریه صورت گیرد که به زودی این کار انجام خواهد شد. فاطمه ملکی ، آرش کریم بیگی روزنامه اعتماد ملی |
