از اوایل دهه 1980، مرحله تازه ای از سیاست های مبتنی بر لیبرالیسم اقتصادی در ایالات متحده آمریکا اجرا شد که به مقررات زدایی ارتباطی در این کشور و فروپاشی انحصار عمل کمپانی معروف «تلگراف و تلفن آمریکا» در سال 1982 منجر گردیده کشورهای «اتحادیه اروپایی» نیز در این میان، مانند بسیاری از کشورهای دیگر از اواسط دهه 1990 به این مسیر کشیده شدند و از طریق تجدیدنظر در قوانین موجود، بخش ارتباطات دور را خصوصی سازی کردند.
دولت ایالات متحده آمریکا که سردمدار لیبرالیسم اقتصادی جدید بود، از اوایل دهه 1980 توانست ابتدا از طریق توصیه بانک جهانی برای تشکیل یک کمیسیون ویژه از سوی «اتحادیه بین المللی ارتباطات دور» به منظور مطالعه نقش تلفن در توسعه کشورهای جهان سوم و حمایت از ضرورت پیشرفت و گسترش شبکه های تلفنی در کشورهای در حال توسعه، توجه این کشورها را به خود جلب کند و به دنبال آن، در اوایل دهه 1990 همزمان با پیروز کشورهای اروپایی و ژاپن و کشورهای جنوب شرقی آسیا از سیاست ها و برنامه های جدید آمریکا در مورد بزرگراهها و زیرساخت های اطلاعاتی و ایجاد جامعه اطلاعاتی در سطح ملی و جهانی، توانست مدیران و گردانندگان اتحادیه بین المللی ارتباطات دور را هم به تبعیت از سیاست های جهانی خود در زمینه مقررات زدایی و خصوصی سازی و آزادسازی شبکه ها و فعالیت ها و خدمات ارتباطی بکشاند. در جهانی سازی جامعه اطلاعاتی و پیروی از سیاست های اقتصادی نیولیبرال، تکنولوژی های اطلاعات نقشی کلیدی ایفا کردند. این تکنولوژی ها گردش سریع سرمایه ها و کالاها در صحنه جهانی را تسهیل و تسریع نمودند و مراکز صنعتی جدید کشورهای جنوب به بازارهای ارتباطات دور، به عنوان عامل کمک به سرمایه گذاری وسیع و تحقیق و توسعه در زمینه تکنولوژی های اطلاعاتی و ایجاد زیرساخت های فنی ضروری برای تولید و مبادله کالاهای اطلاعاتی جدید، معرفی گردید. کشورهای اروپایی نیز از اواسط دهه 1990 کاربرد واژه جامعه اطلاعاتی را همزمان با خصوصی سازی ارتباطات دور مورد توجه دادند تا نشان دهند جامعه نوینی که به سوی آن گام بر می دارند، از اهمیت اجتماعی بسیار زیادی برخوردار است. جهانی سازی جامعه اطلاعاتی با تاکید بر بزرگراههای اطلاعاتی و ضرورت مقررات زدایی از ارتباطات دور دنبال شد. به طوری که آلبرت گور معاون وقت ریاست جمهوری ایالات متحده آمریکا، طی یک سخنرانی در کنفرانس عمومی نمایندگان عالی مقام و تام الاختیار کشورهای عضو «اتحادیه بین المللی ارتباطات دور» با عنوان «نخستین اجلاس جهانی ارتباطات و توسعه» در بوینوس آیرس مرکز آرژانتین برگزار شد. در مورد بزرگراههای اطلاعاتی در تمام کشورهای جهان سخن گفت. وی هدف اصلی بزرگراههای اطلاعاتی را تامین یک سرویس اطلاعاتی عمومی و جهانی دانست که برای تمامی اعضای جوامع قابل دسترس باشد که به افزایش عملکرد دموکراسی و گسترش مشارکت شهروندان در تصمیم گیری ها کمک خواهد کرد. آلبرت گور، ضمن تاکید بر نقش مهم شبکه ای جدید اطلاعاتی به عنوان ابزارهای توسعه و هبستگی جهانی و ضرورت اداره این شبکه ها از طریق موسسات خصوصی در تمام کشورها، ابراز امیدواری کرد که شبکه های مذکور بتوانند مسایل مربوط و عدم تعادل های بزرگ اجتماعی و اقتصادی کنونی دنیا را که مانع پیشرفت کشورهاست، حل کنند. در کنفرانس بروکسل درباره جامعه اطلاعاتی که در 25 و 26 فوریه 1995 با کوشش کشورهای بزرگ صنعتی جهان در حمایت از سیاست های مراجع به گسترش بزرگراههای اطلاعاتی و ایجاد زیرساخت های جامعه اطلاعاتی برگزار شد، آلبرت گور این بار نیز سخنرانی مهمی درباره «همکاری در زمینه زیرساخت اطلاعاتی جهانی» ایراد نمود و ضمن آن، بر ضرورت سرعت گرفتن مقررات زدایی ارتباطات دور و از میان برداشتن انحصارهای دولتی مربوط به آنها، به منظور ایجاد شرایط مناسب برای توسعه بزرگراههای اطلاعاتی، تاکید گذاشت. در کنفرانس سران کشورهای بزرگ صنعتی جهان در ژوییه سال 2000 در شهر اوکنیاوا درباره جامعه اطلاعاتی- که به منظور اوکیناوا شهرت دارد- بار دیگر بر سیاست های ازادسازی ارتباطات دور و خصوصی سازی و اطلاعاتی سازی فعالیتهای اقصتادی و تجاری تاکید گذاشته شد. در بند 2 این منشور اعلام کردند که اساس دگرگونی اقتصادی و اجتماعی مبتنی بر تکنولوژی های اطلاعات، بر قدرت آن برای کمک به افراد و جوامع در جهت استفاده از معرفت ها استوار است. جامعه اطلاعاتی باید در خدمت هدفهای مورد حمایت همگان، همچون ایجاد رشد اقتصادی پایدار، گسترش رفاه عمومی، تحکیم همبستگی و وفاق اجتماعی و کوشش در راه استفاده از توانایی بالقوه آنها برای تقویت دموکراسی، افزایش شفافیت و پاسخگویی، پیشبرد حقوق بشر و گسترش گوناگونی فرهنگی و تحکیم صلح و امنیت بین المللی به کار می رود. در بند 3 نیز آنان تعهد خود را به این اصل همگان شمول که هر کس در هر جا باید توانایی مشارکت در جامعه اطلاعاتی را داشته باشد و هیچ کس نباید از مزایای آن محروم شود، تجدید کردند و در قند 4 نیز بر همکاری کشورها در جهت بهود شبکه های جهانی، کاهش شکاف دیجیتال و گسترش دسترسی به اطلاعات در سراسر جهان تاکید گذاشتند. به این ترتیب می توان گفت که جهانی سازی جامعه اطلاعاتی با تلاشها و اقدام های دول غربی و بویژه آمریکا با تاکید بر نقاط مثبت آن در زمینه خدمت به جامعه انسانی و دسترسی به اطلاعات به عنوان برنامه اصلی بسیاری از کشورهای جهان تعیین می شود. اما پژوهشگران ارتباطی انتقادنگر، نتیجه می گیرند که جامعه اطلاعاتی یک اختراع ناشی از نیازهای جهانی سرمایه داری و دولت های پشتیبان آن به شمار می رود و اگر هم تحت تاثیر آن، در بسیاری از کشورهای جنوب در زمینه دسترسی به اطلاعات و ارتباطات، رشد عمده آی پدید آمده است، بیشتر به مناطق شهری و بازارهای سودبخش تر، اختصاص داشته است واکثر مردم این کشورها خود را در جهت عکس آن در برابر رشد شکاف دیجیتال یافته اند؛ شکاف خاصی که جنبه ای چندگانه دارد. برگرفته از کتاب جامعه اطلاعاتی.دکتر کاظم معتمد نژاد. نشر مرکز پژوهش های ارتباطات راه ارتباط |
