فناوری اطلاعات و ارتباطات از آن دست تکنولوژی هایی است که نه فقط بر چگونگی زندگی انسان ها تاثیر گذاشته، و به تسهیل و نیز افزایش کیفیت آن می پردازند، بلکه به لایه هایی عمیق تر نیز وارد می شوند و حوزه های عمومی را هدف می گیرند. این که ICT امروز از جمله راهبردهای اساسی در توسعه کشورها قلمداد می شود، و هر برنامه و چشم اندازی برای پیشرفت بدون لحاظ کردن این فناوری ره به جایی نخواهد برد، گویاترین مصداق این ادعا است.
● با نگاهی به طرح تسما فناوری اطلاعات و ارتباطات از آن دست تکنولوژی هایی است که نه فقط بر چگونگی زندگی انسان ها تاثیر گذاشته، و به تسهیل و نیز افزایش کیفیت آن می پردازند، بلکه به لایه هایی عمیق تر نیز وارد می شوند و حوزه های عمومی را هدف می گیرند. این که ICT امروز از جمله راهبردهای اساسی در توسعه کشورها قلمداد می شود، و هر برنامه و چشم اندازی برای پیشرفت بدون لحاظ کردن این فناوری ره به جایی نخواهد برد، گویاترین مصداق این ادعا است. از نخستین آثار فناوری های ارتباطی این بود که بعد جدیدی به زندگی شهروندان افزوده شد، دنیای مجازی در حقیقت این فناوری چشم انداز انسان را به فضایی جدید گشود که البته بکر و لاجرم خالی بود. این دنیای بزرگ، پرقابلیت و جذاب، محتاج عنصر دیگری بود که به سرعت پا به این دنیا گذاشت و خود را به ذهن و دست انسان ها سپرد. از همین نقطه بود که قواعد همیشگی جامعه بشری به دنیای جدید نیز پای گذاشت. «محتوا» البته چندان غریب نبود. پیش تر هم وجود تالیف و تولید ذهنی و در نتیجه «کتاب» شاخص رشد ملت ها بود و جوامع پیشرفته، در حقیقت جوامع «برخوردارتر از کتاب» بودند. اما در دنیای جدید «محتوا» بود که شاخص می شد و حتی به عرصه سرمایه گذاری و رقابت بدل می گشت. این سخن گزافی نیست که در دنیای تازه، کشورها و جوامعی بیشتر «هستند» و «موثرند» که بیشتر «تولید محتوا» می کنند، طبعا محرومان از قدرت تولید محتوا کمتر زنده به نظر می آیند. از بدو ورود فناوری های نوین به ایران، اهمیت موضوع «محتوا» چندان که باید مورد توجه قرار نگرفته است، حتی در چند سال گذشته که طرح ملی «تکفا» موجب حرکتی شایان توجه در حوزه ICT کشورمان بود. به نظر می رسد نگاه سنتی که اسباب و وسایل قابل لمس(همان سخت افزار) را مصادیق انحصاری ICT می داند، همچنان در ذهن مدیران ما حاکم است و تا چنین است، از رقابت در دنیای جدید بازخواهیم ماند. ● تسما دوره جدید مدیریت شورای عالی اطلاع رسانی ، پس از مدتی سکوت و سکون، موضوع «محتوا» را مورد توجه قرار داد که طبعا بارقه امیدی را ایجاد می کند. در کنار تدوین طرحی با محور «محتوا» با نام «تسما»(تولید وساماندهی محتوای الکترونیکی) جشنواره ای نیز توسط این نهاد برپا شد که به نظر می رسد می تواند قابلیت ترسیم اهمیت مسیله محتوا در سطح جامعه و نیز مدیریت کلان را داشته باشد. با این وجود، و با سابقه ایده ها و طرح های ناکام و یا ناقص در کشورمان که غالبا واجد آثاری منفی بوده اند، به نظر می رسد کنکاش در طرح تسما، خواهد توانست در نهایت به تعمیق مفوم « محتوا» یاری رساند. ● معمای «محتوا» نخستین نکته ای که به نظر نگارنده کلیدی به نظر می رسد، دقت برای یافتن مفهوم «محتوا» است. واقعیت این است که «محتوا» در واقع از آثار و نتایج پیدایش و رشد فضای مجازی است، و البته شبکه جهانی اینترنت، مصداق اصلی آن است. بنابر این منطقی است که مفهوم محتوا، اساسا همزاد اینترنت (و به تعبیر رساتر: وب) به شمار آید، و جست وجو در عرصه ای دیگر، قرین صواب نخواهد بود. اما آنچه از نظرات متولیان محترم طرح تسما برمی آید متاسفانه نشان دهنده دقت شایسته در این زمینه نیست. پرداختن به مصادیق دیگری برای محتوا، مانند تولیدات چندرسانه ای و نشر الکترونیک(که غالبا با دیدگاه های صرفا فرهنگی و... صورت گرفته و به محصولات فرهنگی می انجامد) و انحصار مفهوم محتوا در آن، جا را برای مصداق اصلی محتوا تنگ خواهد نمود، البته نگاه های مبتنی بر مفاهیم فرهنگی و دینی هم ارزش ویژه خود را دارند، هم دارای دستگاه ها و مجموعه های متولی هستند (مانند تبیان و...) و هم اینکه مدتی پیش وزارت ارشاد با همین دیدگاه به «جشنواره ملی چندرسانه ای» پرداخت و طبعا لزومی به تکرار این نگاه نیست. البنه در توجیه این مسیله شاید بتوان صبغه فرهنگی و نرم افزاری مدیریت جدید این شورا را عامل اصلی دانست که به محتوا در ادبیات وب به مفهوم رایج آن کمتر عنایت داشته و بیشتر ادامه دهنده فعالیت های پیشین خود است. برای روشن شدن بیشتر این ابهام می توان با مروری بر کارنامه این نهاد، و نیز جزییات طرح تسما، به وضوح جای خالی محتوای اصلی را حس کرد. هنوز چندان از زمانی که وبلاگ های ایرانی با شتاب عجیبی به تولید محتوا در وب پرداخته و کشورمان را به رتبه های دوم و سوم در جهان رساندند نگذشته است، اما جالب اینکه در این طرح، از وب، وبلاگ و سرویس های ارایه دهنده خدمات وبلاگ و وب اثری به چشم نمی خورد، به نظر نگارنده البته این نکته می تواند تعمدی و از سر محافظه کاری و جریده روی باشد، اما باید بیاد داشت که این حوزه، نیازمند شجاعت و جسارت نیز هست تا بتوان از توان بالقوه و مزیت نسبی آن به خوبی بهره برد. ● دولتی یا خصوصی نکته دومی که به نظر می رسد می تواند از دست اندازهای این طرح باشد، بی توجهی به این واقعیت است که محتوای واقعی صرفا آن چیزی نیست که توسط دستگاه های دولتی ارایه می شود، چرا که اولا این دستگاه ها غالبا در پهنه در وب در مرحله نوزادی به سر می برند و هنوز ساختار و موجودیت اولیه خود را نیافته اند و در واقع هنوز شکل نگرفته اند، و آنچه آنها به وب خواهند سپرد، تا مدت ها اطلاعات اولیه به جهت شناسایی شان است و نه اطلاعات و محتوایی دندان گیر که به کار کاربران بیاید. ثانیا مجموعه های دولتی طبق قانون موظفند به این خدمات مبادرت ورزند و برای این منظور بودجه و الزام و ناظر خود را دارند، پس دیگر چه نیازی به تقدیر و تشویق آنها؟ به ویژه که فعلا از گردونه عقبند و حتی مستوجب عقوبت! حرکت ملی برای توسعه و ساماندهی محتوا، به جای تلاش برای انتشار مثلا بخشنامه های دولتی بر روی وب، باید از فعالیت های بخش خصوصی حمایت کند، و آیا تحرک جدید نظام مدیریتی کشور در پی ابلاغیه رهبری برای اجرای اصل چهل و چهار و تقویت بخش خصوصی، با این نگاه سازگارتر نیست؟ اجبار دستگاه های دولتی در لحظات آخر برای حضور در این جشنواره، نشان از نگاهی می دهد که مورد نقد قرار دارد. ● نتیجه حمایت از محتوا چه خواهد بود؟ شاید بعد از چندین سال سعی و خطا در عرصه های مدیریتی، بهتر باشد تجربه های موفق تر را ملاک قرار دهیم و مثلا در طرح ها و برنامه های مورد نظرمان بیش از هر چیز «خروجی» را بررسی کنیم. در عرصه فناوری اطلاعات و ارتباطات کشورمان متاسفانه غالبا همه چیز با سعی و خطا پیش می رود و نتیجه مشخص و قابل اندازه گیری به دست نمی آید. در مورد طرح تسما، دبیر محترم شو.رای عالی اطلاع رسانی دو هدف اساسی را برای این طرح و شورا برشمرده است. یکی «تعیین آثار و وضعیت تولید اطلاعات در کشور»، و دوم «سنجش آمادگی الکترونیک ایران». در این خصوص البته به نظر می رسد هدف دوم یعنی «یافتن شاخص آمادگی الکترونیک کشور» از آنجا که مستلزم اطلاعاتی فراتر از بحث محتوا می باشد، چندان در حوزه فعالیت فعلی این شورا نگنجد. اما هدف اول یعنی یافتن شاخص تولید محتوا در کشور، در صورتی که با نکات پیش گفته و با اتکا به مفهوم متعارف و واقعی محتوا انجام گیرد، اقدامی درخور تحسین است و چنانچه پس از اجرای جشنواره، اعداد و ارقام مشخص و مستند و قابل دفاع درباره وضعیت تولید محتوا در ایران ارایه گردد، گامی موثر در توسعه IT خواهد بود. بهتر است منتظر بمانیم. محمود اروج زاده اخبار فن آوری اطلاعات ایتنا |
